Η Οικονομία των Πιθήκων
Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό νοήμον ον του
πλανήτη, ιδιότητα για την οποία είναι ιδιαίτερα περήφανος, σε σημείο που να
θεωρεί ότι όλη η πλάση είναι κτήμα του -έδαφος, αέρας, ζώα, φυτά- και του
προσφέρονται εκ θεού για ακραία εκμετάλλευση. Πράγματι, τα έργα της επιστήμης,
της φιλοσοφίας και της τέχνης τα οποία έχει επιτύχει, αποδεικνύουν ότι το
ανθρώπινο μυαλό στ’ αλήθεια περιέχει μεγαλόπνοη λογική και άπειρες ικανότητες.
Από την άλλη πλευρά, είναι φανερό από τα
γεγονότα, ότι παρά το γεγονός πως οι άνθρωποι είμαστε ιδιαίτερα έξυπνοι ως
είδος, μπορούμε επίσης να γίνουμε εξαιρετικά κουτοί όταν πρόκειται για κάποιες
πτυχές της λήψης των αποφάσεών μας. Η πρόσφατη παγκόσμια οικονομική κρίση,
σύμφωνα με τη Λόρι
Σάντος, επικεφαλής του Comparative Cognition Laboratory (CapLab) του Yale,
αποτελεί παράδειγμα της ανθρώπινης αδεξιότητας. “Παρακολουθούμε τα εργαλεία
που με μοναδικό τρόπο κατασκευάσαμε, ώστε να εξάγουμε τους πόρους μας από το
περιβάλλον, να σκάνε στα μούτρα μας. Παρακολουθήσαμε τις χρηματοπιστωτικές
αγορές, που μοναδικά δημιουργήσαμε -αυτές οι αγορές που υποτίθεται ότι θα ήταν
απρόσβλητες από την ανοησία- και τις είδαμε να καταρρέουν μπροστά στα μάτια
μας”.
Το πιο ενδιαφέρον είναι πως ενώ φαίνεται πως
σε πολλές περιπτώσεις και όχι μόνο στα οικονομικά μας, είμαστε επιρρεπείς σε
λανθασμένες αποφάσεις, εντούτοις έχουμε την αδικαιολόγητη τάση να τα
επαναλαμβάνουμε και να προσκολλόμαστε σ’ αυτά. Όπως μας λέει η ομιλήτρια:
“Φαίνεται όμως ότι οι κοινωνικοί επιστήμονες πράγματι κατανοούν ότι οι
περισσότεροι από εμάς, όταν βρεθούμε μέσα σε συγκεκριμένες καταστάσεις,
θα κάνουμε πολύ συγκεκριμένα λάθη. Τα λάθη αυτά, είναι στην πραγματικότητα
προβλέψιμα. Τα κάνουμε ξανά και ξανά. Δεν επηρεάζονται από τη σωρεία των
σχετικών αποδείξεων. Όταν λαμβάνουμε αρνητικά αποτελέσματα εμείς και πάλι, την
επόμενη φορά που αντιμετωπίζουμε την ίδια κατάσταση, τείνουμε να κάνουμε τα
ίδια λάθη”.
Υπάρχουν δύο διαφορετικοί τρόποι να
ερμηνεύσει κανείς τούτη την αλλόκοτη τάση για προσκόλληση στα ίδια λάθη. Ο ένας
είναι πως επειδή ακριβώς είμαστε ιδιαίτερα ευφυές είδος, καταφέρνουμε να
δημιουργούμε τεχνητά περιβάλλοντα, όπως στην περίπτωση που εξετάζουμε το
διεθνές χρηματοπιστωτικό-χρηματιστηριακό σύστημα, τα οποία εμπεριέχουν τόσο
μεγάλο βαθμό περιπλοκότητας, ώστε τελικά να φεύγουν από τον έλεγχό μας. Εάν το
πρόβλημά μας ήταν αυτό, θα ήταν τότε αρκετά ελπιδοφόρο, αφού θα σήμαινε ότι
εύκολα θα λυνόταν το πρόβλημα των ανθρώπινων λαθών, ειδικά στα παγκόσμια
συστήματα που έχουμε δομήσει. Το μόνο που θα είχαμε να κάνουμε είναι να
σκεφτούμε ορθολογικά και να σχεδιάσουμε καλύτερα τα συστήματά μας.
Ο δεύτερος τρόπος θέασης της προέλευσης του
ανθρώπινου λάθους, είναι ωστόσο διαφορετικός. Τι γίνεται εάν αυτά τα λάθη είναι
έμφυτα στον άνθρωπο; Εάν είμαστε ελαττωματικά κατασκευασμένοι; Εάν τελικά οι
αποφάσεις μας ορίζονται από τα κτηνώδη μας ένστικτα και όχι από τη λογική και
τις εν γένει λειτουργίες του ανώτερου φλοιού μας; Σε τέτοια περίπτωση, ίσως θα
έπρεπε απλά να παραδεχτούμε την σκληρή για την ανθρώπινη αλαζονεία αλήθεια και
να σχεδιάσουμε τα συστήματά μας συμπεριλαμβάνοντας και τούτη την παραδοχή.
